عضد الدّين ايجى ، متوفى 756 ، مىگويد « علم كلام علمى است كه آدمى را توانا مىگرداند بر اثبات عقايد دينى با ايراد حجتها و دفع شبهه‌ها . . . » « 1 » سعد الدين تفتازانى ، متوفى 792 ، مىگويد : « كلام ، علم به عقايد دينى از روى ادلّهء يقينى است . . . » « 2 » از تعريفهاى بالا چنين نتيجه گرفته مىشود كه متكلمان يعنى آنان كه عالم بر علم كلامند بايد آنچه را واضع شريعت يعنى پيغمبر آورده با دليلهاى عقلى اثبات كنند و نيز آنچه را كه گذشتگان و اهل سنّت در تفسير و توجيه امور دينى گفته‌اند تأييد نمايند ؛ گذشته از اين آمادگى داشته باشند كه اگر مخالفان دين و نوآوران خواسته باشند شبهه‌يى در دين ايجاد كنند و يا تغييرى در آن بدهند آن را رد نمايند . . . » « 3 » مخالفت با علم كلام « از آنجا كه علم كلام همراه با استدلالهاى منطقى و فلسفى بوده و متكلمان ، خاصه اهل اعتزال ، مسلط به مباحث فلسفه بوده‌اند ، مخالفان فلسفه ، با علم كلام هم مخالفت ورزيده‌اند . اين مخالفان بيشتر متّكى به حديث و سنت بوده‌اند و مىگفتند كه با وجود حديث و سنت نيازى به براهين و حجج متكلمان نيست . مخالفت با علم كلام نخست از جانب حنبليان صورت گرفت . احمد بن حنبل ، متوفى 241 ، در مناظره‌اى كه ميان او ، و ابن ابى داود در حضور معتصم درگرفت گفت من صاحب كلام نيستم و مذهب من حديث است . از شافعى نيز نقل شده كه گفته است علم به كلام ، جهل ، - و جهل به كلام ، علم است . حتى برخى از دانشمندان كتابهاى مستقلى در رد علم كلام نوشته‌اند ؛ از جمله موفق الدين بن قدامهء مقدسى كتابى دارد به‌نام تحريم النظر فى كتاب اهل الكلام ؛ او در اين كتاب كه به رد على بن عقيل پرداخته از قول بسيارى از دانشمندان ، بر حرمت علم كلام و زنديق بودن كسانى كه در آن ممارست مىكنند استشهاد جسته است ؛ از جمله از احمد بن حنبل روايت مىكند كه گفته است : صاحب كلام هرگز رستگار نمىشود . و ابو يوسف گفته است كسى كه علم كلام را بجويد زنديق مىگردد . ابو الحسن اشعرى از نخستين كسانى بود كه در برابر مخالفان علم كلام ايستادگى كرد و كتابى تحت عنوان : رسالة فى استحسان الخوض

--> ( 1 ) . ايجى ، مواقف ، ص 11 . ( 2 ) . شرح مقاصد ، ج اول ، ص 5 . ( 3 ) . نقل و تلخيص از مقالهء دكتر مهدى محقق ، در كتاب سيماى تاريخ علوم در ايران ، از انتشارات وزارت علوم ، ص 132 به بعد .